Πώς υπολογίζεται σωστά η πρωτεΐνη σε ένα πλάνο διατροφής;

Δύο διαιτολόγοι κοιτούν τον ίδιο φάκελο. Γυναίκα σε φάση απώλειας με ύψος 165 cm και βάρος 95 kg. Όλα συμφωνούν – η δραστηριότητα, ο ρυθμός απώλειας, ακόμη και ο συντελεστής πρωτεΐνης που έχει οριστεί στο 1,6 g/kg.

Όμως στο πλάνο του ενός έχουν υπολογιστεί 152 γραμμάρια πρωτεΐνης, τη στιγμή που στο πλάνο του άλλου έχουν υπολογιστεί μόλις 91 γραμμάρια. Άραγε ποιος έκανε λάθος υπολογισμό;

Το «1,6 g/kg» μοιάζει με πλήρη οδηγία, αλλά στην πραγματικότητα είναι μία τιμή χωρίς σημείο αναφοράς. Λέμε δηλαδή 1,6 g ανά κιλό σωματικού βάρους, αλλά δε λέμε σε ποιο ακριβώς βάρος αναφερόμαστε – στο τρέχον, στο ιδανικό ή στο «προσαρμοσμένο»;

Η εξίσωση του προσαρμοσμένου βάρους (ιδανικό βάρος + ποσοστό της περίσσειας) αποτελεί καθιερωμένη κλινική σύμβαση που χρησιμοποιείται σε πρωτόκολλα διατροφικής υποστήριξης και στον υπολογισμό δοσολογίας φαρμάκων σε παχύσαρκους ασθενείς, με το ποσοστό να κυμαίνεται από 25% έως 40% ανάλογα με το πρωτόκολλο.

Ένα άτομο, τρεις απαντήσεις

ΤΡΕΧΟΝ
1,6 × 95 kg = 152 g

Ό,τι δείχνει η ζυγαριά. Χρεώνει πρωτεϊνικές ανάγκες και στα σαράντα κιλά λίπους, τα οποία όμως δε χτίζουν μυς.

ΙΔΑΝΙΚΟ
1,6 × 57 kg = 91 g

Το φυσιολογικό βάρος που αναλογεί στο ύψος της. Καθαρό, αλλά της φέρεται σαν να είναι όντως 57 κιλά, ενώ στην παρούσα φάση κουβαλάει 95.

ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΜΕΝΟ
1,6 × 66 kg = 106 g

Ιδανικό βάρος συν το 25% της περίσσειας. Κρατάει τη μυϊκή μάζα που ήρθε μαζί με τα κιλά, υπολογίζοντας όμως μόνο το 1/4 του πλεονάζοντος βάρους που τη συνοδεύει.

Η διαφορά των εξήντα ενός γραμμαρίων στον ίδιο άνθρωπο, με τον ίδιο συντελεστή, δεν είναι αμελητέα. Σε ένα πλάνο 1.500 θερμίδων, η μία άκρη τοποθετεί την πρωτεΐνη στο 24% της ενέργειας και η άλλη στο 41%. Αυτό δεν είναι μία απλή απόκλιση· ορίζει μία εντελώς διαφορετική διατροφική παρέμβαση.

Απαντώντας λοιπόν στο αρχικό ερώτημα, κανείς από τους δύο συναδέλφους δεν έκανε λάθος πράξη, αλλά κανείς τους δεν έδωσε και τη σωστή απάντηση. Για τη συγκεκριμένη γυναίκα, με δείκτη μάζας σώματος 34,9 και χωρίς κατακράτηση υγρών, η ενδεδειγμένη βάση είναι το προσαρμοσμένο βάρος που δίνει 106 γραμμάρια πρωτεΐνης ημερησίως.

Η πρακτική απάντηση

Σε φυσιολογικές καταστάσεις, οι τρεις βάσεις σχεδόν ταυτίζονται, οπότε δεν τίθεται καν ερώτημα αναφορικά με το ποια θα πρέπει να επιλέξουμε. Και ίσως αυτός είναι και ο λόγος που κάποιος μπορεί αρχικά να υποθέσει πως δεν έχει σημασία ποια βάση θα επιλέξει.

Όμως, όπως είδαμε και στο παραπάνω παράδειγμα, η δουλειά ενός διαιτολόγου έχει να κάνει περισσότερο με μη φυσιολογικές καταστάσεις· και εκεί είναι που η βάση υπολογισμού μετράει.

Έχει οίδημα ή ασκίτη; – Βάση υπολογισμού: Ιδανικό βάρος (τα επιπλέον κιλά είναι νερό και το νερό δεν απαιτεί επιπλέον πρωτεΐνη)
Δείκτης μάζας σώματος > 30; – Βάση υπολογισμού: Προσαρμοσμένο βάρος (η πρωτεΐνη υπολογίζεται βάσει του ιδανικού συν του 25% του πλεονάζοντος βάρους)
Τίποτα από τα δύο; – Βάση υπολογισμού: Τρέχον βάρος

Βεβαίως, υπάρχουν και κάποιες εξαιρέσεις, όπως είναι οι αθλητές, στους οποίους δε θα έβγαζε νόημα να υπολογίσουμε την πρωτεΐνη με βάση το προσαρμοσμένο βάρος τους, όσο υψηλός κι αν είναι ο δείκτης μάζας σώματός τους. Εκεί ένας υψηλός BMI δε σημαίνει το ίδιο πράγμα· ακόμη και σε αθλήματα όπου μπορεί να συνυπάρχει υψηλό ποσοστό λίπους, όπως η άρση βαρών και το σούμο, οι ανάγκες σε πρωτεΐνη καθορίζονται κυρίως από τον όγκο προπόνησης και τη μυϊκή μάζα.

Όμως, πάνω από κάθε άλλη περίπτωση, στέκει μία που υπερισχύει πάντα: η χρόνια νεφρική νόσος. Εκεί ο πρωτεϊνικός περιορισμός προηγείται κάθε άλλης λογικής.

Και γιατί να μην υπολογίζουμε την πρωτεΐνη με βάση την άλιπη ή τη μυϊκή μάζα;

Εδώ το πρόβλημα είναι ότι ο συντελεστής και η βάση υπολογισμού είναι ταυτόχρονα αριθμός και σημείο αναφοράς. Το τρέχον, το ιδανικό και το προσαρμοσμένο βάρος αποτελούν το ίδιο σημείο αναφοράς που δεν είναι άλλο από το βάρος του διαιτώμενου.

Η άλιπη και η μυϊκή μάζα αναφέρονται σε δύο διαφορετικά πράγματα που θα έπρεπε να έχουν δικές τους, υψηλότερες τιμές. Παίρνοντας λοιπόν έναν συντελεστή σωματικού βάρους και εφαρμόζοντάς τον εκεί, δεν κερδίζεις σε ακρίβεια – απλώς αλλάζεις... ισοτιμία.

Όμως το πρόβλημα δεν είναι η διαφορετική ισοτιμία, αλλά το γεγονός ότι επιστημονικά τεκμηριωμένοι συντελεστές μυϊκής μάζας δεν έχουμε, ενώ για την άλιπη μάζα υπάρχουν μόνο για μία περίπτωση – αθλούμενους που βρίσκονται σε θερμιδικό έλλειμμα (2,3-3,1 g ανά κιλό άλιπης μάζας, Helms). Συνεπώς, σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση θα έπρεπε να αλλάζουμε, όχι μόνο συντελεστές, αλλά και την ίδια τη βάση υπολογισμού.

Έχει όμως αξία να παραβούμε τον κανόνα της διατήρησης ενός ενιαίου σημείου αναφοράς για χάρη των αθλούμενων που βρίσκονται σε θερμιδικό έλλειμμα; Σε έναν αθλητή με 10% λίπος, τα 2,3-3,1 g πρωτεΐνης ανά κιλό άλιπης μάζας ισοδυναμούν με 2,07-2,79 ανά κιλό σωματικού βάρους, τη στιγμή που ο υπολογισμός βάσει του τρέχοντος βάρους που χρησιμοποιεί το Nutrition Hero™ δίνει 2,0-2,7 g – πρακτικά η ίδια σύσταση.

Στη μοναδική λοιπόν περίπτωση όπου έχουμε στη διάθεσή μας συντελεστές άλιπης μάζας, η αλλαγή βάσης δε θα άλλαζε ουσιαστικά τίποτα. Για τις περιπτώσεις που ίσως άλλαζε κάτι – νεφρική νόσος, ηλικιωμένοι, εγκυμοσύνη, γενική απώλεια κ.λπ. – δεν υπάρχουν καν συντελεστές και το να τους φτιάξει κανείς μόνος του σημαίνει να επινοήσει κλινικά κατώφλια.

Πέραν όλων όσων ήδη αναφέραμε, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως διαφορετικές συσκευές και μέθοδοι δίνουν διαφορετικά αποτελέσματα· όχι πολύ καλή βάση για να στηρίξεις πάνω της τη διατροφική σου παρέμβαση.

Το τεστ αντοχής

Όμως κάθε σύστημα κρίνεται εκεί που δυσκολεύεται περισσότερο. Και το πιο δύσκολο σενάριο εδώ είναι η περίπτωση ενός ατόμου με πολύ λίπος και λίγους μυς (σαρκοπενική παχυσαρκία).

Έστω λοιπόν ότι έχουμε μία γυναίκα 75 ετών με ύψος 158 cm, βάρος 78 κιλά και λίπος 48% – δηλαδή μόλις 40,6 κιλά άλιπης μάζας. Η σύσταση για συντήρηση στην ηλικία της είναι 1,2-1,5 g πρωτεΐνης ανά κιλό. Όμως, ανά κιλό ποιου βάρους;

Υπολογισμός βάσει τρέχοντος βάρους → 94-117 g. Αντιστοιχεί σε 2,3-2,9 g ανά κιλό άλιπης μάζας. Δηλαδή εύρος αθλητή σε προετοιμασία πάνω σε εβδομηντάχρονη. Και, μεταξύ μας... ούτε που θα τα έτρωγε!
Υπολογισμός βάσει άλιπης μάζας → 61 g. Λιγότερη πρωτεΐνη από τη σύσταση για γενική συντήρηση σε άνθρωπο με σαρκοπενία. Εντελώς λάθος κατεύθυνση.
Υπολογισμός βάσει προσαρμοσμένου βάρους → 69-86 g. Η μόνη από τις τρεις επιλογές που στέκει.

Και ο πιο καθαρός έλεγχος όλων: η ίδια γυναίκα, με την ίδια ακριβώς άλιπη μάζα, αλλά στα 55 κιλά (δηλ. με φυσιολογικό βάρος, BMI=22,0), με βάση το τρέχον βάρος της θα έπαιρνε 66-83 g πρωτεΐνης. Το προσαρμοσμένο βάρος της δίνει 69-86 γραμμάρια – μόλις 3 g διαφορά.

Ίδιος στόχος ανεξάρτητα από το πόσο λίπος κουβαλάει. Αυτό ακριβώς θα ήθελες από μία βάση αναφοράς. Και το καλύτερο... το πετυχαίνει χωρίς καν να χρειαστεί λιπομέτρηση!

Κάθε κλινική απόφαση λαμβάνεται με ασφάλεια

Το Nutrition Hero™ επιλέγει αυτόματα την ενδεδειγμένη βάση υπολογισμού για κάθε περίπτωση, διατηρώντας τα ασφαλή κλινικά όρια και εμφανίζοντάς σου την επιστημονική τεκμηρίωση πίσω από κάθε αριθμό.

Κατέβασε το demo

Το εύρος 2,3-3,1 g ανά κιλό άλιπης μάζας για προπονημένα άτομα σε θερμιδικό έλλειμμα προέρχεται από τη συστηματική ανασκόπηση των Helms et al. (2014) και επιβεβαιώθηκε από μεταγενέστερη μετα-ανάλυση. Η διαπίστωση ότι τρέχον βάρος, προσαρμοσμένο βάρος και άλιπη μάζα δίνουν κλινικά σημαντικές αποκλίσεις στον ίδιο ασθενή τεκμηριώνεται στους Dekker et al., Clinical Nutrition ESPEN 2022. Οι συστάσεις για τη χρόνια νεφρική νόσο ακολουθούν τις οδηγίες KDOQI 2020. Τα αριθμητικά παραδείγματα είναι ενδεικτικά και δεν υποκαθιστούν την κλινική κρίση σε παρόμοια περίπτωση.